Types of Educational Objectives

    शैक्षिक लक्ष्यहरू पाठ्यक्रम निर्माताहरूको दार्शनिक झुकाव प्रतिविम्बित भएको हुन्छ । यसका अलावा लक्ष्यहरूका आधारमा निर्माण गरिएका उद्देश्यहरूको पनि एउटा दार्शनिक आधार हुन्छ । यस्ता उद्देश्यहरूले विद्यालयमा सञ्चालन गरिने शैक्षणिक क्रियाकलापको ढाँचा निर्धारणमा सघाउ पाउँछन् । वाइल बोर्डका अनुसार शैक्षिक योजनाका लक्ष्यहरू मुख्यतया तिन वटा तहहरूमा देखिन्छन् । जसलाई निम्नानुसार उल्लेख गरिएको छ :

पहिलो तहका लक्ष्यहरू बढी बृहत् र दार्शनिक प्रकृतिका हुन्छन् जसलाई राष्ट्रिय र  जिल्लास्तरमा स्थापना भएका शैक्षिक परिषदहरू (educational council) निर्माण गर्दछन् । यस किसिमका लक्ष्यहरूलाई एकपटक निर्माण गरिसकेपछि सामान्यतया परिवर्तन र सुधार गरिराख्न आवश्यक हुँदैन ् ।

दोस्रो तहका लक्ष्यहरू सामान्य प्रकृतिका नै हुने भएतापनि पहिलो तहका लक्ष्यहरू भन्दा विशिष्ट खालका हुन्छन् । यस किसिमका लक्ष्यहरूलाई विद्यालय तथा विभाग (department) स्तरमा निर्माण गरिन्छ । यस्ता लक्ष्यहरुले पहिलो तहमा निर्धारण गरिएका लक्ष्यहरू प्राप्त गर्नका लागि आवश्यक पर्ने निश्चित प्रक्रियाका रूपरेखा लाई प्रतिनिधित्व गर्दछन् ।

तेस्रो तहका उद्देश्यहरू बढी विशिष्ट प्रकृतिका हुन्छन् जसलाई विद्यार्थीका व्यावहारिक सिकाइ उपलब्धिका रूपमा उल्लेख गरिएको हुन्छ । यस्ता उद्देश्यहरूले सिकाइ क्रियाकलापको संरचना निर्धारण गर्न र आशातित उपलब्धि प्राप्त भए नभएको लेखाजोखा गर्न शिक्षकलाई मद्दत गर्दछन् । यस किसिमका उद्देश्यहरू शिक्षकहरूको समूह वा शिक्षक एक्लैले निर्माण गर्दछन् ।

अर्कोतर्फ व्यावहारिक उद्देश्यहरूले भने सिकाइको क्रममा विद्यार्थीहरूले जे गर्छन त्यही कुरालाई इङ्गित गर्दछन् । यस्ता उद्देश्यहरू मार्फत शिक्षक विद्यार्थीहरुबाट अपेक्षा गरिएको व्यवहारलाई स्पष्ट रूपमा व्याख्या गर्दछन् । यसो गर्न सकेका खण्डमा विद्यार्थी हरुले उनीहरूबाट के अपेक्षा गरिएको छ सो कुराको बारेमा जानकारी प्राप्त गर्न सक्छन् । संगसंगै यस्ता उद्देश्यहरूले शिक्षकलाई पनि उनीहरूले सम्पन्न गरेका कार्यको प्रभावकारीता नापन गर्ने सहज बनाउँछ । व्यावहारिक उद्देश्यमा मुख्यतया निम्नलिखित विशेषताहरू हुनुपर्छ:

-         व्यावहारिक उद्देश्यले अपेक्षित व्यवहार लाई अवलोकनीय (observable) रूपमा उल्लेख गरेको हुनुपर्छ।

-         उद्देश्यले अपेक्षित व्यवहार देखिने अवस्था (condition)लाई स्पष्ट रूपमा व्याख्या गरेको हुनुपर्छ।

-         व्यावहारिक उद्देश्यले स्वीकार गर्न सकिने कार्यक्षमताको आधार (criteria) लाई तयार गरेको हुनुपर्छ।

यहाँ उल्लेखित कुराहरूका अतिरिक्त A, B. C, D नियमलाई उपयोग गरी ब्यावरिक उद्देश्यहरू निर्माण गर्न सकिन्छ । यहाँ A ले स्रोता (audience) लाई सूचित गदछ व्यवहार (behaviour)लाई इङ्गित गर्छ । त्यसैगरी C ले अवस्था (condition) लाई सङ्केत गर्दछ भने D ले मात्रा (degree) लाई सूचित गर्छ। यस्ता तत्त्वहरू भए व्यावहारिक उद्देश्यलाई पूर्ण मानिन्छ। यस्ता पूर्व सर्तहरू कुरा गरेको व्यावहारिक उद्देश्यलाई उदाहरण का रूपमा यस ढंगले उल्लेख गर्न सकिन्छ : "यस पाठक अन्त्य विद्यार्थीहरूले शत प्रतिशत शुद्धता के साथ सामान्य वर्तमान पक्षाको संरचना  भन्न सक्ने छन् ।" यहाँ उल्लेखित उद्देश्यले अवस्था, स्रोत, मात्रा र व्यवहार लाई क्रमबद्ध रूपमा प्रतिनिधित्व गरेको छ जसलाई तल प्रष्ट पारिएको छ :

यस पाठकों अन्त्यमा (condition ),

विद्यार्थीहरुलाई (audience),

शत प्रतिशत शुद्धताका साथ (degree),

सामान्य वर्तमान पक्षाको संरचना भन्न सक्ने छ (behaviour)।

यसरी साधारण उद्देश्यको रूपमा उल्लेख गरिएका लक्ष्य र ध्येयहरूलाई अव्यावहारिक उद्देश्यहरूको रुपमा लिइन्छ भने विशिष्ट रूपमा उल्लेख गरिएका उद्देश्यहरूलाई व्यावहारिक उद्देश्यहरूका रूपमा लिइन्छ। यी दुई किसिमका उद्देश्यहरू भिन्नता लाई निम्नानुसार चर्चा गरिएको छ ।

फरक छुट्याउने  आधारहरु	Non - behavioural objectives	Behavioural objectives
निर्माणका आधार	व्यावहारिक प्रकृतिका साधारण उद्देश्यहरू सिकारु, समाज,विषय विज्ञ, सिकारुको मनोविज्ञान र दर्शन जस्ता स्रोतहरू को गहन विश्लेषण गरी निर्माण गरिन्छ।	व्यावहारिक उद्देश्यहरू निर्धारण गर्दा साधारण रूपमा अव्यावहारिक उद्देश्यहरूलाई प्रमुख आधार मानिन्छ
क्षेत्र	व्यापक हुन्छ।	संकुचित हुन्छ।
समय	लामो समय खर्चनु पर्छ	छोटो समयमा नै प्राप्त गर्न सकिन्छ।
मापन	मापन गर्न कठिन हुन्छ।	सजिलै मापन गर्न सकिन्छ।
संख्या	न्युन हुन्छ	उद्देश्यहरुको सङ्ख्या अव्यावहारिक तुलनामा थोरै हुन्छ।
संलग्न व्यक्तिहरू	निर्माण गर्दा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिहरूको संलग्नता रहन्छ।	शिक्षक संलग्नता रहन्छ।
भाषा	अप्राविधिक भाषा	प्राविधिक भाषा
उदाहरण	सिकारुको सर्वांगीण विकास गर्नु	पाठ्यक्रम र पाठ्यांशको बीचमा भिन्नता छुट्याउने