2.2 Implications of Behaviorist, Cognitive and Constructive theory in Curriculum Development

सिकाइ सिद्धान्तहरुले पाठ्यक्रमको विकासमा उच्च मात्रमा प्रभाव पार्दछन् । सिकाइ सिद्धान्तले विशेषत॥ सिकाइ के हो ? सिकाइ कसरी हुन्छ ? सिकाइमा के कस्ता तत्त्वहरुले प्रभाव पार्दछन् ? सिकाइलाई सुनिश्चित गर्न पाठ्यक्रमलाई कसरी सङ्गठन गर्नुपर्छ ? परिवार र विद्यालयको संस्कृतिले सिकाइमा के कस्तो प्रभाव पार्दछ? सिकाइमा उत्प्रेरणाको भूमिका कस्तो रहन्छ ? पुनर्वलले सिकारुमा अपेक्षित व्यवहार निर्माण गर्न के कस्तो सघाउ पुर्याउँछ ? आदि प्रश्नहरुको जवाफ खोज्दै सिकारुको लागि एउटा सान्दर्भिक पाठ्यक्रम निर्माण गर्ने आधार प्रदान गर्दछन् । यसरी सिकाइ सिद्धान्तले पाठ्यक्रम विकासमा मात्र सहयोग नगरी पाठ्यक्रम निर्माण पश्चात प्रभावकारी रुपमा कार्यन्वयन गर्न पनि मद्दत गर्दछ । यी विविध कारणहरुले गर्दा सिकाइका सिद्धान्तले पठ्यक्रमको निर्माणमा महत्वपुर्ण प्रभाव पार्दछन् ।

2.2.1  Influences of Behaviorist Learning Theory

व्यवहारवादी सिकाइ सिद्धान्तले मानिसलाई विशिष्ट उद्दीपक (Stimuli) हरु प्रति जनाएका प्रतिक्रिया (Responses)हरुको संयोजनको रुपमा व्याख्या गर्दछ । सिकारुले उसको वातातरणसँग अन्तरक्रिया ग्दा सिकाइ हुन्छ भन्ने कुरा यो सिद्धान्तको मुख्य तर्क हो । सिकारुले वाह्य वातावरणमा देखापर्ने कुनै घटना उद्दिपक  (Stimuli) र उक्त घटनाप्रति प्राणीले देखाउने व्यवहार प्रतिक्रिया  (Response) विच जति घनिष्ठ सम्बन्ध हुन्छ सिकाइ त्यति नै प्रभावकारी हुन्छ भन्ने मान्यता राख्दछ । यस्ता सिकाइ सिद्धान्तमा  Classical conditioning learning theory, Operant conditioning learning theory, Trial and error learning theory आदि प्रमुख हुन् ।

          व्यवहारवादिहरुका अनुसार सिकाइ यान्त्रिक प्रकृतिको हुन्छ । सिकाइमा अभ्यास र पुनर्वलको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । त्यसैले पाठ्यक्रमको निर्माण गर्दा जटिल विषयवस्तुलाई स-साना शिर्षकमा वर्गिकरण गरी विद्यार्थीलाई प्रशस्त अभ्यास गर्ने अवसर दिनुपर्छ । विषयवस्तुको संगठन गर्दा पूर्व अनुभवसँग सम्बन्धित गराउनुपर्दछ र विषयवस्तु प्रस्तुत गर्दा चरणवद्ध रुपमा गर्नु पर्दछ । शिक्षकले सकारात्मक व्यवहारको निरन्तरता दिन पुनर्वलको प्रयोग गर्नुपर्दछ, नकारात्मक वानिहरुलाई सकारात्मक वानिहरुमा परिवर्तन गर्न पाठ्यक्रमको महत्वपुर्ण भूमिका हुन्छ । यसरी वर्तमान समयमा व्यवहारिवादी सिकाइ सिद्धान्तको प्रभाव पाठ्यक्रममा उच्च मात्रमा परेको पाइन्छ ।

2.2.2    Influences of Cognitive Learning Theory

                संज्ञानवादी सिकाइ सिद्धान्तहरु व्यवहारवादी भन्दा फरक विचार लिएर आएका हुन् । संज्ञानवादीहरुका अनुसार सिकाइमा उद्दिपक (Stimuli)  र प्रतिक्रिया (Response) भन्दा पनि बुझाई (Understanding), अन्तर्दृष्टि (Insight), प्रत्यक्षिकरण (Perception)  आदि तत्त्वहरुले महत्त्व राख्दछन् । संज्ञानवादिहरुका अनुसार सिकाइ सिकारुको संज्ञानात्मक पक्ष र वातावरणविचको अन्तरक्रियाको परिणाम हो । सिकाइ खण्डित पद्धतिबाट हुदैन । प्रभावकारी सिकाइका लागी एकीकृत पद्धतिको आवश्यक्ता पर्दछ । यीनिहरुका अनुसार सिकाइ एउटा जटिल मानसिक प्रक्रिया हो । तसर्थ पाठ्यक्रम निर्माण गर्दा यसतर्फ विचार पुर्याउनु पर्दछ । संज्ञानात्मा सिकाइका सिद्धान्त अन्तर्गत  Insightful Learning Theory, Productive Thinking, Sign Theory, Field Theory आदि पर्दछन् ।

            संज्ञानवादीहरुका अनुसार पाठ्यक्रम निर्माण गर्दा व्यक्तिगत विविधतामा प्राथमिक्ता दिँदै प्रत्येक व्यक्तिको प्रत्यक्षिकरण क्षमता फरक हुन्छ भन्ने मान्यता राख्दछ । पाठ्यक्रम निर्माणमा यस्ता विविधाताको सम्बोधान हुनुपर्दछ । निरर्थक प्रयासको सट्टामा सिकारुको उत्प्रेरणा, आशातित लक्ष्य, संवेग, पूर्व अनुभव, अन्तर्दृष्टि जस्ता कुराहरुलाई प्राथमिक्ता दिनुपर्छ । पाठ्यक्रममा विषयवस्तुको संगठन गर्दा पहिले पुर्ण कुराको बारेमा जानकारी गराउँदै त्यससँग सम्बन्धित अंशहरुको अर्थ प्रष्ट पार्नुपर्छ । संज्ञानवादिहरु सिकारुको उद्देश्य प्रष्ट किटान हुनुपर्छ, सिकारुको सक्रीय सहभागिता बनाइ , विषयवस्तु पुर्णबाट अंश तिर संगठन गर्नुपर्दछ भन्ने मान्यता राख्दछन ।